Czy deportowanie osób do kraju ogarniętego konfliktem zbrojnym i kryzysem humanitarnym jest zgodne z prawem? To pytanie postawił Rzecznik Praw Obywatelskich, który wszczął postępowanie wyjaśniające w sprawie planowanej operacji powrotowej obywateli Afganistanu.

Alarmujące wytyczne UNHCR

Sprawa dotyczyła deportacji zaplanowanej na okres 10–12 kwietnia 2026 roku. RPO, Wojciech Brzozowski, w piśmie do Komendanta Głównego Straży Granicznej Roberta Bagana, powołał się na wytyczne Wysokiego Komisarza ONZ ds. Uchodźców (UNHCR) opublikowane we wrześniu 2025 roku.

Oznacza to, że osoby tam deportowane mogą być narażone na utratę życia, wolności lub bezpieczeństwa osobistego, a także na tortury bądź nieludzkie lub poniżające traktowanie albo karanie – wyjaśnia zastępca RPO.

Według UNHCR w Afganistanie utrzymuje się poważny kryzys praw człowieka, kryzys humanitarny oraz niestabilna sytuacja wewnętrzna. Agencja wezwała państwa do umożliwienia cywilom uciekającym z Afganistanu dostępu do azylu i poszanowania zasady non-refoulement.

Co gorsza, sytuacja miała się pogorszyć od czasu publikacji wytycznych z powodu konfliktu zbrojnego z Pakistanem, w ramach którego pakistańskie wojsko prowadziło ataki lotnicze na Kabul.

Oficjalna odpowiedź Straży Granicznej

W odpowiedzi na interwencję RPO, zastępca Komendanta Głównego SG, gen. bryg. SG Grzegorz Niemiec, poinformował, że operacja dotyczyła 9 obywateli Afganistanu.

Każdorazowo przed przeprowadzeniem operacji powrotowej, właściwe organy Straży Granicznej dokonują indywidualnej analizy sytuacji cudzoziemca. Obejmuje ona ocenę jego sytuacji osobistej i prawnej oraz weryfikację aktualnych informacji dotyczących warunków panujących w państwie pochodzenia – wyjaśnił.

Niemiec podkreślił, że deportacje realizowane są wyłącznie w przypadkach, gdzie postępowanie administracyjne nie wykazało przeszkód prawnych, a każdy z obywateli Afganistanu posiadał ostateczną decyzję administracyjną o zobowiązaniu do powrotu.

Działania te prowadzone są z zachowaniem obowiązujących procedur oraz z poszanowaniem praw osób, których dotyczą – podkreślił.

Dodał również, że organizacje pozarządowe uprawnione do monitorowania operacji powrotowych zostały poinformowane o planowanej deportacji, zgodnie z rozporządzeniem ministra spraw wewnętrznych.

Na czym polega deportacja z Polski?

Dla jasności, deportacja, czyli zobowiązanie do powrotu, to procedura administracyjna prowadzona głównie przez Straż Graniczną wobec cudzoziemców łamiących prawo pobytowe lub zagrażających bezpieczeństwu.

W decyzji określa się termin dobrowolnego wyjazdu (od 15 do 30 dni), chyba że istnieje ryzyko ucieczki lub wymagają tego względy bezpieczeństwa państwa – wtedy decyzja podlega natychmiastowemu wykonaniu. Brak podporządkowania skutkuje przymusowym doprowadzeniem do granicy, często połączonym z zakazem wjazdu do Polski i Schengen na okres od 6 miesięcy do 5 lat.

Kluczowe pytania pozostają

Mimo zapewnień Straży Granicznej, RPO zadał konkretne pytania. Czy rozważano wstrzymanie deportacji w świetle kryzysu w Afganistanie? Czy pełnomocnicy cudzoziemców zostali należycie poinformowani?

RPO dostrzega wątpliwości dotyczące praktyki deportowania cudzoziemców do krajów niebezpiecznych, jak Afganistan, zwłaszcza gdy nie mieli oni realnej możliwości złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – podkreślił zastępca RPO.

Sprawa uwidacznia zderzenie procedur administracyjnych z dynamiczną i niebezpieczną sytuacją geopolityczną. Decyzje zapadły, ale dyskusja o ich zasadności dopiero się rozgrzewa.