Blisko 80% polskich gmin traci mieszkańców, a w najmniejszych wiejskich samorządach odsetek ten sięga 84%. Od końca 2020 roku Polska straciła już ponad milion mieszkańców, a prognozy GUS są bezlitosne: do 2040 roku liczba ludności spadnie w 1978 samorządach. Tylko 499 gmin ma szansę utrzymać lub zwiększyć populację. Eksperci OECD mówią wprost – czas przestać walczyć z demografią i zacząć się do niej dostosowywać.

OECD: adaptacja zamiast odwracania trendu

Podczas konferencji Fundacji Mission Possible i Stowarzyszenia Ekologicznego EKO-UNIA głos zabrał Marc Bournisien de Valmont, koordynator projektu „Shrinking Smartly and Sustainably” z OECD. Jego przesłanie było jasne:

Regiony dotknięte depopulacją nie powinny skupiać się wyłącznie na próbach odwrócenia trendu. Muszą aktywnie dostosowywać się do nowych warunków, zapewniając dostęp do wysokiej jakości usług i poprawiając jakość życia mieszkańców.

Ekspert podkreślił, że kluczowe jest utrzymanie wysokiej jakości życia przy mniejszej liczbie ludności, efektywne wykorzystanie infrastruktury oraz racjonalizacja wydatków publicznych. W krajach OECD takich jak Finlandia, Portugalia, Hiszpania czy Czechy wdraża się już konkretne rozwiązania: dostosowanie transportu publicznego, planowanie przestrzenne ograniczające rozlewanie się miast, rewitalizację pustostanów oraz nowe modele współpracy między samorządami.

Uderzenie w rynek pracy i finanse lokalne

Zmiany demograficzne to nie tylko puste ulice – to realny cios w lokalne budżety i rynek pracy. Od 2010 roku liczba osób w wieku produkcyjnym w Polsce spadła o ponad 3 mln, mimo że liczba cudzoziemców zarejestrowanych w ZUS przekroczyła 1,3 mln. Bank Gospodarstwa Krajowego prognozuje, że do 2060 roku problem będzie dotyczył 95% polskich gmin, a skala spadku osób w wieku produkcyjnym może sięgnąć około 30%.

Kuba Gogolewski, dyrektor programowy Fundacji Mission Possible, zwraca uwagę na długoterminową perspektywę:

Przez lata w debacie publicznej dominowało przekonanie, że kryzys demograficzny można stosunkowo łatwo odwrócić. Dziś wiemy, że konieczne jest przygotowanie gmin i powiatów na długoterminową zmianę. Potrzebujemy rozwiązań, które pozwolą utrzymać wysoką jakość życia, nawet przy mniejszej liczbie mieszkańców.

Podwójne wyzwanie: depopulacja i transformacja energetyczna

W regionach węglowych problem jest szczególnie złożony. Depopulacja i transformacja energetyczna zachodzą tam równocześnie, a eksperci ostrzegają, że Polska popełnia błąd traktując je jako odrębne wyzwania. Paweł Pomian, wiceprezes Stowarzyszenia Ekologicznego EKO-UNIA, ocenił, że największym zagrożeniem dla tych regionów jest prowadzenie transformacji w taki sposób, jakby liczba mieszkańców miała stale rosnąć, podczas gdy w rzeczywistości jest ich z roku na rok mniej.

Jego zdaniem regiony węglowe – takie jak Wałbrzych, Bogatynia czy Konin – są dziś poligonem doświadczalnym dla całej Polski. To, co dzieje się tam teraz, stanie się codziennością setek innych gmin. Sprawiedliwa transformacja musi więc odpowiadać nie tylko na pytanie o nowe miejsca pracy po odejściu od węgla, ale przede wszystkim o to, kto będzie mieszkał w tych regionach za 10, 20 i 30 lat.

Co dalej?

Dyskusja o zarządzaniu depopulacją dopiero się rozpędza. Kolejnym krokiem są warsztaty w Krakowie 19 czerwca, podczas których samorządowcy z Polski i Europy Środkowo-Wschodniej będą wymieniać doświadczenia. Eksperci OECD przekonują, że regiony, które wcześnie dostosują się do zmian demograficznych, mogą zachować dobrobyt i odporność nawet w obliczu kurczącej się populacji. Pytanie, czy polskie samorządy – i ich mieszkańcy – są gotowi porzucić iluzję wzrostu i zacząć działać w nowej rzeczywistości.